12% máy X-quang già 40 tuổi

Trong 461 máy X-quang trên địa bàn TP.HCM có đến 54 máy (12%) chào đời từ trước năm 1975 (trên 30 năm!) và 184 máy (40%) thế hệ 1975 - 1999. Nhưng đáng nói hơn là chỉ có 171/461 máy đang sử dụng này được kiểm định về an toàn bức xạ. Con số rút ra từ một khảo sát của Sở Khoa học - công nghệ TP.HCM

Nguy cơ nhiễm xạ treo trên đầu

Ngày 1.8, trong vai một bệnh nhân cần chụp X-quang, tôi ghé đến một cơ sở chụp X-quang trên đường Thành Thái, quận 10. Phòng chụp nằm chung với phòng xét nghiệm máu, nằm ở cuối nhà, được ngăn ra bởi những bức vách kiểu dã chiến, diện tích tròm trèm 10m2. Trong phòng, chiếc máy X-quang khá cũ nằm ngay giữa khiến diện tích còn lại rất khiêm tốn, thật khó có thể tin rằng phòng chụp này đạt chuẩn về diện tích.

Tuy nhiên, nguy cơ từ các phòng chụp X-quang không chỉ ở đây, mà còn ở chỗ do “tuổi quá cao” nên chúng không bảo đảm về an toàn bức xạ cho bệnh nhân lẫn nhân viên chụp. TS Nguyễn Đức Thành, giám đốc Trung tâm Hạt nhân TP.HCM, cho biết: “Rất khó kiểm định độ an toàn bức xạ các máy X-quang trước năm 1975 vì chúng được sản xuất theo công nghệ cũ, liều chiếu cao và hồ sơ kỹ thuật đi theo máy cũng không còn để đánh giá”. “Một máy X-quang có “đát” bao nhiêu năm?”, chúng tôi hỏi PGS-TS Phạm Ngọc Hoa, trưởng khoa chẩn đoán hình ảnh Bệnh viện Chợ Rẫy, ông nói: “Có nước quy định thời hạn dựa trên số lần chụp, có nước dựa theo năm, trung bình 7 – 10 năm. Tuy nhiên, tuổi thọ của máy càng cao thì chùm tia yếu (tia độc) khuếch tán càng nhiều, ảnh hưởng lên cơ thể bệnh nhân càng lớn”.

Khảo sát của Sở Khoa học – công nghệ TP.HCM cũng phát hiện một số lỗi phổ biến tại các máy X-quang hiện nay như không có giấy phép hoạt động (6 tháng đầu năm 2007 đã phạt 2 cơ sở 10 triệu đồng vì lỗi này), cửa phòng chụp không đóng kín (tia lọt ra ngoài), vận hành không chuẩn (kết quả không chính xác), một số bộ phận của máy hư hỏng. Khuyết điểm của phòng chụp X-quang còn xuất phát ngay nhân viên chụp. Một khảo sát trước đây của Ban An toàn bức xạ Bộ Khoa học – công nghệ cho thấy có đến 42% người vận hành máy X-quang là “tay ngang”, hành nghề theo kiểu chuyền tay chưa qua trường lớp nào, nhiều người không thèm trang bị phương tiện bảo hộ. Biết điều này nên tôi chẳng có gì bất ngờ khi người nhân viên chụp X-quang cho mình vào ngày 1.8 không mặc trang phục nhân viên y tế, không tạp dề, không kính mắt, không găng tay!

Tác hại của nhiễm xạ

Thực trạng các phòng chụp X-quang tại TP.HCM không khác mấy so với tình hình chung của cả nước. Theo một khảo sát của Cục Kiểm soát và an toàn bức xạ hạt nhân, có đến 55% phòng chụp X-quang ở Việt Nam không bảo đảm che chắn, 70% không đủ tiêu chuẩn kích thước, nhiều phòng chụp có mức chiếu xạ vượt 2 – 5 lần giới hạn cho phép. Hậu quả của điều này thường rơi trực tiếp lên bệnh nhân. Ước tính mỗi năm cả nước có khoảng 2.500 người bị ung thư do nhiễm xạ, thủ phạm chính không ai khác là các phòng chụp X-quang không đạt chuẩn. Theo các chuyên gia y học, tổn thương khi bị nhiễm xạ biểu hiện ở nhiều cơ quan và đa dạng như mô limpho và tuỷ xương (ngừng hoạt động), niêm mạc ruột (tiêu chảy, sụt cân), máu (nhiễm độc), da (ban đỏ, viêm da, sạm da), giảm sức đề kháng cơ thể, vô sinh, ung thư…

Ngoài nguyên nhân từ phòng chụp X-quang không đạt chuẩn, bệnh nhân nhiễm xạ còn từ sự lạm dụng của bác sĩ. Để thu hồi vốn đầu tư, không ít bác sĩ (thường ở khu vực y tế tư nhân) chỉ định cho bệnh nhân chụp X-quang nhiều lần trong thời gian ngắn. PGS-TS Phạm Ngọc Hoa định nghĩa “lạm dụng” là trường hợp bác sĩ có thể chẩn đoán ra bệnh mà không cần chụp X-quang nhưng vẫn cố tình cho chụp. TS Nguyễn Văn Mai, trưởng phòng An toàn bức xạ và môi trường Trung tâm Hạt nhân TP.HCM, thì cho biết: “Trên thế giới, bệnh viện được khuyến khích sử dụng kết quả phim chụp X-quang trong vòng 3 tháng và không nên chụp lại cho bệnh nhân, nhưng ở ta không thế, nhiều bệnh viện muốn chụp là chụp”.

Chụp CT cũng phải cẩn thận

Nhiều người quan niệm do ra đời sau máy chụp X-quang nên máy chụp cắt lớp CT an toàn hơn, nhưng thực tế không phải vậy. PGS-TS Phạm Ngọc Hoa cho biết chụp 64 lớp cắt có liều tia rất cao, nên bệnh nhân chắc chắn bị ảnh hưởng nhất định, vì thế người thầy thuốc (lẫn bệnh nhân) không nên lạm dụng phương pháp này. Một khảo sát của các nhà khoa học Mỹ công bố cuối tháng qua cho thấy 1/143 phụ nữ chụp CT một lần ở tuổi 20 để chẩn đoán bệnh tim sẽ đối mặt với nguy cơ ung thư, đặc biệt là ung thư vú, trong khi tỷ lệ tương ứng ở đàn ông 80 tuổi là 1/3.261 trường hợp, phụ nữ ở độ tuổi 60 là 1/715 trường hợp và tỷ lệ tương ứng ở đàn ông cùng tuổi là 1/1.911. Theo các nhà khoa học, nguy cơ ung thư vú ở phụ nữ trẻ tăng cao vì mô vú nhạy cảm với bức xạ. Đối với phụ nữ trung niên, nguy cơ ung thư vú giảm đi, nhưng nguy cơ ung thư phổi lại gia tăng.